Quen decidiu o que hoxe chamamos sentido común?

«Quen con monstros loita coide de converterse á súa vez en monstro.»
Friedrich Nietzsche, Máis aló do ben e do mal (1886).

1. O caso da lei Seca:

Desde mediados do século XIX, nos Estados Unidos, Maine e unha ducia de estados xa experimentaran coa prohibición total do alcohol, en ciclos de aprobación e derrogación. Pero esas leis seguían sendo fenómenos estatais e illados; a idea dunha prohibición nacional seguía sendo impensable. Paralelamente, o movemento prohibicionista viña xestándose desde o século XIX, impulsado por grupos como a Woman's Christian Temperance Union e a Anti-Saloon League, que asociaban o alcohol coa pobreza, a violencia doméstica e a corrupción política.

A Primeira Guerra Mundial acelerou o proceso: prohibir o alcohol presentouse como medida patriótica (por aforrar gran para o esforzo bélico) e con connotacións antixermánicas, xa que moitas cervecerías tiñan propietarios de orixe alemá. O resultado? En 1919, ratificouse a 18ª Emenda á Constitución, pola que se establecía a Lei Seca, que prohibía o transporte, compra-venda e fabricación do alcohol en todo o país. Afortunadamente, ante a proliferación de mercados negros, mafias, mortes por alcohol adulterado e incapacidade do sector público para reprimir á cidadanía, en 1933, ratifícase a 21ª Emenda á Constitución, pola que se derrogou a Lei Seca.

Que sucedeu aquí? Unha política impensable (prohibir a liberdade para o consumo de alcohol) converteuse nunha política pública popular e de novo nunha política impensable, nun marxe de 40 anos. A xanela de Overton explica exactamente este proceso.

2. Que é a xanela de Overton?

A finais dos 90, Joseph Overton, membro do think-tank Centro Mackinac de Política Pública, desenvolveu este concepto político, que pasou a denominarse xanela de Overton a partir da súa morte en 2003. A idea é a seguinte: toda idea póde volverse válida e incluso popular para a opinión pública, independentemente do seu contido. Non importa cómo de tabú ou bárbara sexa unha idea na súa orixe: se se expón, repite e normaliza o tempo suficiente, pode acabar sendo maioritaria, independentemente de se é verdadeira, moral ou xusta.

Cabalmente, toda sociedade posúe un espectro de ideas que Overton describiu en seis categorías: impensables, radicais, aceptables, razonables, populares e, finalmente, políticas públicas. Nun extremo está o impensable: aquilo do que ninguén proferiría unha apoloxía en público sen arriscar a súa reputación. Un paso máis alá aparece o radical, sostido só por minorías activistas dispostas a pagar o custo social de defendelo. Cando unha idea empeza a discutirse sen escandalizar pasa a ser aceptable, e se logra articularse como postura razoable dentro do debate público, vólvese sensata. De aí só queda un paso para ser popular, respaldada pola maioría, e, finalmente, política vixente: lei, norma ou práctica instalada. A xanela de Overton describe esa franxa de ideas aceptables, razonables e populares que toda sociedade posúe. Pero esta xanela é voluble, e independente da verdade ou a moralidade das ideas. Unha idea pode ser popular e transformarse en política pública, sen sequera ser boa ou beneficiosa para a poboación.

O exemplo do alcohol é claro: a prohibición completa do alcohol nos Estados Unidos era unha idea “impensable”, pero os movementos prohibicionistas e a prensa da época puxeron sobre a mesa a idea de que “aumentar as restricións” non sería unha mala idea, dadas as circunstancias. Que conseguiron? Desprazaron a xanela de Overton: agora a prohibición do alcohol xa non era impensable, tan só algo radical. O tempo e os movementos prohibicionistas lograron continuar desprazando a xanela de Overton, ata que para 1919, o popular era a prohibición, e o radical, a liberdade para o consumo de alcohol.

3. Como se move a xanela de Overton?

A xanela de Overton é o resultado da opinión pública, pero quen xera esa opinión? Quizais o lector pense que moitas das súas ideas son súas propias, que as xestou ou adquiriu por sentido común ou outros modos, pero o certo é que gran parte do que hoxe chamamos sentido común, non o era hai 200 anos. Por tanto, a pregunta segue sendo válida e a súa resposta podemos atopala en diversos lugares, posto que non todo cambio ten o mesmo detonante ou modus operandi. En rigor, son os medios, os intelectuais e os think-tanks e activistas os que moven o debate público. Quizais por iso, a política aliouse especialmente cos dous primeiros.

Existen dous procesos fundamentais para mover a opinión pública, sendo o primeiro o máis común e o segundo o máis eficaz a curto prazo:

Desprazamento por evidencia e custo acumulado: Nos anos 50 e 60, en moitos países beber e conducir era un asunto case cómico: era impensable que un amigo che quitase as chaves do coche por ir "demasiado bébedo". Cara aos 70, os primeiros estudos que vinculaban o alcohol co aumento de accidentes mortais comezaron a desprazar lentamente a xanela. En 1980 fundouse MADD (Nais Contra Condutores Bébedos) tras a morte dunha nena a mans dun reincidente. Hoxe, conducir bébedo é un delito grave e motivo de vergoña social, xusto o contrario de hai setenta anos.
Desprazamento por efecto áncora: O efecto áncora é un sesgo cognitivo que consiste na sobredependencia da primeira información que temos como punto de referencia. Isto é, cando se nos presenta unha idea máis extrema que o que xa consideramos extremo, esta convértese no novo punto de comparación, de modo que as ideas “radicais” dentro da xanela de Overton pasan a ser aceptables. Quizais o caso máis claro sexa o de Milei, que introduciu por primeira vez ao debate público, durante a campaña presidencial arxentina de 2023, a idea de pechar o Banco Central e dolarizar a economía. Esta idea continuou sendo radical, pero á súa vez desprazou a xanela de Overton: liberalizar o mercado, reformar o Banco Central e reducir o gasto público xa non eran ideas radicais, senón que se converteron en razonables, permitindo a vitoria electoral de Javier Milei. A dolarización ou o fin do Banco Central da República Arxentina nunca chegaron a suceder, pero a áncora cumpriu o seu obxectivo: desprazou o centro do debate.

4. Por que a xanela se move tan rápido hoxe?

É ben sabida a dicotomía que o advento da posmodernidade trouxo consigo, entre a “verdade absoluta” máis cartesiana e a “posverdade”. Esta última non é máis que unha distorsión, unha mentira, unha ilusión. O certo é que se algo caracterizou a filosofía de finais do XX e, consecuentemente, do que vai de século, é o relativismo; non só no artístico ou conceptual, senón tamén no moral e o gnoseolóxico. Parece que hoxe, máis que nunca, cada un posúe a súa propia verdade, inalienable e incontestable; xa non só é que consideremos que a verdade é subxectiva e non obxectiva, senón que chegamos aos extremos de investir valores que outrora parecían fundamentais.

Este terreo conformou o caldo de cultivo idóneo para a mixtificación da verdade, de modo que calquera idea semella depositaria da capacidade de volverse politicamente correcta. Xeradores de opinión (a intelligentsia) sempre existiron, e quizais sexa contraditorio que nunha época co maior acceso á información da historia da humanidade, a opinión pública sexa cada vez máis líquida e voluble.

O que é claro é que se a xanela de Overton é cada vez máis tornadiza, é resultado dunha crise cultural e filosófica, á que debemos facer fronte a través dun debate que permita ver se algo é bo, moral ou xusto, a través da argumentación e a confrontación de ideas, e non da defensa do dogma ou a reiteración daquilo que se volveu popular.

5. Por que nos importa a xanela de Overton?

A xanela de Overton é un modelo explicativo que nos axuda a entender como se transforman as sociedades sen rupturas revolucionarias e tamén é un mecanismo que permitiu abolir a escravitude, conquistar o sufraxio feminino ou o matrimonio homosexual. Non obstante, tamén nos obriga a plantexarnos se certas ideas que hoxe foron asumidas como “sentido común” foron aceptadas por ser boas ou por ser populares. Non entraremos en que políticas públicas son boas ou malas, pois isto é responsabilidade de cada quen, pero recoméndolle ao lector preguntarse o seguinte, a próxima vez que escoite unha idea disparatada que contradí ao “sentido común”: a idea non ten sentido, ou só contradí o que ti chamas normalidade?

«Non sigas aos moitos para facer mal, nin respondas en litixio inclinándote aos máis para facer agravios.»
Éxodo 23:2.